Những hy sinh không nói hết thành nhời (*)

Té ra đây là cuốn hồi ký viết về đại tá Anh hùng Lực lượng vũ trang Lê Hải Lý do nhà văn Sỹ Long diễn tả (Nhà xuất bản QĐND- 2011). Đã lâu lắm rồi, tôi mới đọc được một cuốn sách mà ấn tượng về cuộc chiến tranh tại mảnh đất Quảng Nam-Đà Nẵng lại hiện lên mãnh liệt đến vậy. Người kể là một người đi lên từ người lính đến khi trở thành đại tá Anh hùng Lực lượng vũ trang, Phó chỉ huy trưởng, tư vấn trưởng Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng. Vì vậy, các sự kiện chừng như sống động hơn, mãnh liệt hơn và hiện hữu như cuộc sống thực tiễn. Điều làm tôi ngỡ ngàng khi đọc hồi ký của ông trong đó có đoạn viết: “Gia đình cậu tôi là Phan Ngạt có anh Phan Ngọc Chất dự CM trước năm 1945 sau năm 1930 là lão thành cách mạng, nguyên Phó viện trưởng Viện Kiểm sát quần chúng tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng cũ. Gia đình cậu có một Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, 8 liệt sĩ trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước, là một điển hình thứ hai sau mẹ Nguyễn Thị Thứ trên đất Quảng. “ (Trang 30). Qua người bạn đồng nghiệp là con trai bác Phan Ngọc Chất, tôi mới biết bác Chất có người mẹ là Bà mẹ Việt Nam Anh hùng tên là Nguyễn Thị Long (bản thân bà cũng là liệt sĩ), có chồng là ông Phan Ngạt, ba người con trai là Phan Nghi (cha), Phan Cống, Phan Minh Châu. Bốn người cháu nội là Phan Nghi (con), Phan Diện, Phan Văn Chiến, Phan Thị Lê. Tất đều là liệt sĩ trong thời kỳ chống Mỹ. Sững sờ và bàng hoàng. Tôi biết bác Chất qua quan hệ bạn bè với con của bác gần 30 năm nay. Trong mắt tôi, bác là một vị tiền bối, lão thành cách mệnh, lãnh đạo ngành. Một người tác phong mẫu mực, luôn nhẹ nhõm trong xử sự... Vậy mà đã bao lăm năm, tôi chưa bao giờ nghĩ con người đó mang nỗi đau mất mát người nhà quá lớn trong cuộc chiến tranh đến vậy. Vẫn biết chiến tranh đi qua đã lâu. Dấu tích của cuộc chiến đã mờ dần theo sự đổi thay của giang sơn. Rồi cuộc sống với những xô bồ, lo toan và mưu sinh làm mờ dần đi trong trí nhớ của những người còn lại sau cuộc chiến về ký ức và nỗi đau của nó. Trong một lần tâm sự, tôi có hỏi bạn: - Có bao giờ cậu thấy cụ buồn khi kể về những người nhà đã hy sinh chưa? - Ít lắm. Cụ chỉ nhắc hay kể cho con cháu về họ như bao người khác kể về những người nhà trong gia đình đã khuất, mà chưa bao giờ kể về họ như những liệt sĩ. Vậy đó, sau chiến tranh, sao gia đình như gia đình bác Chất có những liệt sĩ đã hy sinh thân mình cho giang sơn, nhưng họ coi đó là nghĩa vụ đối với nước non, đất nước. Họ không ca thán, kể công, mà luôn tự nhủ: “Hãy sống sao để mỗi lần đứng trước bàn thờ gia tiên, bàn độc các liệt sĩ, ta vẫn tự hào đã sống như mơ ước, hy vọng của những người đã hy sinh”... Ngày 27-7 lại về, hy vọng những dòng tâm can thật tâm này như một nén tâm hương dâng tặng những liệt sĩ, thương binh. Chúng ta xin được suy tôn sự chịu đựng nỗi đau của thân nhân các thương binh, liệt sĩ. Mong rằng những nghĩa cử, những suy nghĩ đẹp của những đời đi sau mãi mãi là niềm vui và hạnh phúc của những con người, những gia đình đã cống hiến một phần máu xương của mình cho tổ quốc có ngày thanh bình bữa nay. Văn Ba (*) Đọc Hồi ký “Người con đất Quảng kiên trung”